Ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima
Mpfapfarhuto wa ku Cinca ka Tsalwa ra timfanelo ra Vurimi
Komiti ya Vurhangeri bya AgriBEE
NXAXAMELO WA VUNDZENI
NXAXAMELO WA VUNDZENI .
MANGHENELO .
XIKOPU XA MATIRHISELO .
TINHLAMUSELO .
SWIKONGOMELO .
SWIKOMBISO SWO NYIKA MATIMBA .
MAFAMBISELO YA VULAWURI .
NDZINGANO WA MINTIRHO .
NHLUVUKISO WA VUSWIKOTI .
NTSAKELO WA MAXAVELO .
NHLUVUKISO WA MABINDZU .
VUVEKISI BYA MABINDZU YA VAAKI (CSI) 13
TIMHAKA TO ENGETELA LETI RINGANYETIWEKE HI KOMITI YA VURHANGERI .
MASIMEKELO .
KU VALANGA, KU KAMBELA NA MAVIKELO .
MIMBUYELO YA PHOLISI NA MINONGONOKO .
NXAXAMELO .
TINOTSI TA MISAVA YA VURIMI .
MANGHENELO
Tsalwa leri ri yimela swiringanyeto swa Komiti ya Vurhangeri eka Holobye hi rimba ra AgriBEE leri simekiweke hi Mawuwana 2004. Swiringanyeto leswi endliweke swi sukela eka endlelo na leswi kumiweke eka ku tihlanganisa endzhaku ka nsimeko wa rimba ra AgriBEE. Tsalwa ri tirha tanihi mpfapfarhuto wo nyika matimba eka xiyenge. Tsalwa leri ra timfanelo ri ta kandziyisiwa tanihi Khodi ya Matirhelo ya Kahle ya Xiyenge xa Vurimi.
Endlelo ro tihlanganisa eka nsimeko wa rimba ra AgriBEE ri susuwetiwe hi khume-tsevu wa swirho ku suka eka xiyenge hinwaxo leswi hlawuriweke hi vuswikoti swa swona. Komiti yi ve na nkombo wa tinhlengeletano ku pfumelelana hilaha va nga fambisaka endlelo ro tihlanganisa, ku valanga ndzima, ku langutisa swiringanyeto hinkwaswo leswi tsariweke swa makume ntlhanu-ntlhanu leswi amukeriweke, ku pfumelelana eka swiringanyeto swa le henhla no tirhana na xiviko xo hetelela xa Holobye. Komiti yi tirhe ku ya hi Swipimelo na Rhefense (TOR) leswi landzelaka, ku:
Tiyisisa ku tihlanganisa ko hambana eka vahoxi va xandla hinkwavo eka xiyenge xa vurimi eka timhaka ta nkoka leti ringanyetiweke na swikongomelo na minkarhi ya AgriBEE. Ku ya hi leswi ku languteriwe leswaku Komiti ya Vurhangeri ya AgriBEE yi ta kongomana na vavasati, vantshwa, vatirhi na miganga ya matiko-xikaya eka ku tihlanganisa.
Rhangela, ku kondletela, no lulamisa nkanerisano eka manghenelo ya maendlelo ya nkoka ? ku katsa xikombelo xa manghenelo ya karata ra swikoro ro ringanela, vuxaka eka Pulani ya Xiyenge xa Vurimi na mintirho yin?wana ya Mfumo leyi nga tirhisiwaka ku fikelela swikongomelo swa Rimba ra AgriBEE .
Tiva mavangwa laya nga kona eka mpfapfarhuto wa rimba ra AgriBEE no vona leswaku ku na ku tihlanganisa ko ringanela no nyika swiviko swa leswi.
Tekela enhlokweni no endla swiringanyeto eka xiviko xa kahle, ku valanga na maendlelo yo kambela ya Tsalwa ra Timfanelo ra AgriBEE leri fambelanakana na Nawu wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima no tekela enhlokweni ku bohana ka Xiyenge xa Vurimi eAfrika Dzonga.
Lulamisa swiviko swa nkarhinyana swa Holobye n?hweti na n?hweti na xiviko xo hetelela swa ntirho na leswaku kumiweke eku heleni ka ntirho. Xiviko xo hetelela xi ta tlhela xi nyikiwa Nhlengeletano ya Xiyenge.
Endlelo ro tihlanganisa ri kongomana vurimi lebyi kondleteriweke (sungula na bya vumbirhi) na mabindzu laya fanelaka. Tidyondzo (workshops) leti endliweke eka vahoxi va xandla vo hambana ku fana na vatirhi, vantshwa, vavasati na mintlawa ya vatsoniwa leyi nga na ku tsakela ko fana ka vurimi. Minsimeko ya swifundzha no tihlanganisa swi endliwile eka vanhu vo tala ehandle ka vurimi lebyi kondleteriweke.
XIKOPU XA MATIRHISELO
AgriBEE yi tirha eka xiphemu hinkwaxo xa xiyenge xa vurimi laha Afrika Dzonga, ku katsa migingiriko ya ikhonomi leyi fambelanaka no pfumeleriwa ka swiringanyeto swa vurimi, mimphakelo, vurimi, ku humeleria, ku hangalasa, matirhelo na migingiriko leyi fanaka leyi engetelaka nkoka eka switshoveriwa swa vurimi.
Ku hoxa xandla ka SMMEs eka AgriBEE hi ku fambelana na Nawu wa BBBEE wa 53 wa 2003, Nawu wa 102 wa Rixaka wa Mabindzu Lamatsongo wa 1996 na Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Ku hundzela exikarhi ka Matsalwa ya timfanelo na Matsalwa ya timfanelo ta xiyenge ku tirhaniwa na swona ku ya Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Timhaka ta matiko na tin?wana leti faneleke kumbe leti yelanaka ku tirhaniwa na tona ku ya hi Tikhodi ta Sweswi ta Matikhomelo ya Kahle (leti nga ta kandziyisiwa).
TINHLAMUSELO
Hi xikongomelo xo hlamusela swi va erivaleni no papalata xigego, mathema lama landzelaka ya tirhisiwa eka Rimba:
Nawu i Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi swi vula migingiriko hinkwayo leyi fambelanaka na ntshovelo na ku humelerisa ka vurimi ku suka eka ku nyika swiringanyeto swa vurimi, vurimi, nkoka lowu engeteriwaka na ku fika eka vatirhisi.
AgriBEE i tsalwa ra timfanelo ra ku cinca ka xiyenge tanihi leswi ri hlamuseriwaka eka Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi-Vumaki swi vula ku hlangana ka Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke na Mabindzu ya Migingiriko ya Vurimi.
Ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima (tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu) swi vula ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima ku katsa vavsati, vatirhi, vantshwa, vatsoniwa na vanhu lava tshamaka ematiko-xikaya ku ya hi ku hambana kambe va hlanganisiwile hi tindlela ta ikhonomi ya vaaki leti katsaka, kambe ti nga ri na swipimelo eka ku-
a engetela nhlayo ya vantima lava fambisaka, va nga na vun?winyi n lawula mabindzu na nhundzu yo humelerisa;
b kondletela vun?winyi na mafambiselo ya mabindzu na nhundzu yo humelerisa hi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu yan?wana yo hlanganeriwa;
c xiyenge xo thola na nhluvukiso wa vuswikoti;
d fikelela vuyimeri byo ringanela eka swiyenge hinkwaswo swa mintirho na swiyimo swa vatirhi;
e ntsakelo wa maxavelo; no f vekisa eka mabindzu laya nga na vun?winyi kumbe ku fambisiwa hi vantima;
CASP swi vula Nongonoko wo Twisiseka wa Nseketelo wa Vurimi
Bindzu swi vula (va)munhu la endlaka bindzu, bindzu kumbe ntirho eRiphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin?wana, Mabindzu ya katsa, ku nga ri na swipimelo, Bindzu leri Pimiwaka na Bindzu leri Hlengeriweke;
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xo sungula, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vun?winyi na xivumbeko xa vulawuri.
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xa vumbirhi, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vun?winyi na xivumbeko xa vulawuri.
Mfumo swi vula eka Riphabliki, mfumo wu vumbiwa tanihi wa rixaka, xifundzha na swiyenge swa mfumo wa muganga leswi hlawulekeke, swi tiyimeleke no va swiyelana.
Ntsakelo wa maxavelo swi vula swiyenge swo takela leswi tirhisiwaka eka ku nyika tikontiraka, mphakelo wa ku fambisa mabindzu, kumbe ku xava switirhisiwa na mimphakelo, leswi kongomaneke no katsa ku endla kontiraka na vanhu lava khale a va tekeriwa ehansi.
Maxavelo swi vula timali to xava nhundzu na/kumbe mimphakelo leyi katsiwaka eka maxavelo, kambe ku nga katsiwi ndhawu laha swi humaka kona. (Langutisa nhlamuselo)
Maxavelo yo Pfumala Swipimelo swi vula maxavelo laha khamphani yi nga ri ki na ku hlawula eka ndhawu laha xikumiwa kumbe mphakelo wu nga kumiwaka kona, xikombiso laha ku nga nchumu wa ntumbuluko (xik. Mati na gezi), laha swiyenge swa vumaki swi heteleleke swi va na vulawuei lebyi heleke swi ri swoxe (Ndzoho), ku xava, kumbe laha muphakeri a nga na swipimelo swa pholisi ya matiko hi swivangelo swa xithekiniki (kambe ngopfu-ngopfu ku nga ri swivangelo swa bindzu), kumbe tihakelo to helela eka mintirho leyi nyikiwaka hi swiyenge swin?wana swa ntlawa.
Xiyenge: muganga wa vurimi eka bindzu ra vurimi hinkwaro na Mfumo.
Pulani ya Xiyenge: Ndlela ya Pulani ya Vurimi bya Afrika Dzonga leyi tumbuluxiweke xikan?we hi Mfumo wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, Agri SA (ku katsa Huvo ya mabindzu ya Vurimi) na NAFU, leyi sayiniweke hi ti 27 Hukuri 2001.
SOE: Mabindzu ya Mfumo swi vula Nchumu wa Rixaka wa Vaaki lowu hlamuseriwaka tanihi-
a bindzu ra mfumo wa rixaka; kumbe b huvo, khomixini, khamphani, nhlangano, nkwama kumbe nchumu wun?wana handle ka bindzu ra mfumo wa rixaka leri i tumbuluxiweke ku ya hi milawu ya tiko;
ii seketeriwaka hafu kumbe hi ku hetelela hi Nkwama wa Timali wa Tiko, kumbe hi ndlela ya xibalo, kumbe timali tin?wana leti hakeriwaka ku ya himilawu ya rixaka; no iii va na vutihlamuleri ePalamende;
Vahoxi va xandla ri tirhisiwa tanihi thema ro anama ku hlamusela lava hoxaka xandla eka xiyenge xa vurimi xa nkoka hinkwaxo xikan?we na lava vuyeriwaka na lava nga na vuswikoti va AgriBEE ku katsa mfumo.
Vantshwa vanhu lava nga na malembe ya le xikarhi ka 14-35 tanihi leswi hlamuseriwaka eka Nawu wa 19 wa 1996 wa Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa.
Tinhlamuselo eka Nawu wa BBBEE (53 wa 2003) na Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle tanihi leswi swi andziyisiweke h Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki swi ta amukeriwa laha nhlamuseo mayelana na tinhlamuselo yi lavekaka. Langutisa Ndzima ya 8 NXAXAMELO.
SWIKONGOMELO
Swikongomelo swa Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima i ku kondletela ku nyika matimba yo angarhela eka vantima hi ku ?
Tlakusa ku cinca ka ikhonomi ku endlela ku pfumelela ku nghenelela ko twala hi vantima eka ikhonomi;
fikelela ku cinca ko vonaka eka xivumbeko xa rixaka eka vun?winyi na swiyenge swa vufambisi na le ka mintirho ya vuswikoti ya mabindzu laya nga kona na lamantshwa;
engetela ku nghenelea ka miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu hiku angarhela laya nga na vun?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona na lamantshwa no engetela ku fikelela ka wona eka migingiriko ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
engetela xiyimo xa vun?winyi bya vavasati va vantima no fambisa no engetela ku fikelela ka wona eka migingiriko ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
tlakusa minongonoko ya vuvekisi leyi kongomaka eka ku twisiseka ko hoxa xandla ko angarhela eka ikhonomi ya vantima ku endlela ku fikelela nhluvukiso wo tiyiseleka na rifumo ra mani na mani;
nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya na hi ku endla leswaku yi fikelela migingiriko ya ikhonomi, misava, miako, vun?winyi na vuswikoti; no tlakusa ku fikelela ka timali eka ku nyika matimba eka ikhonomi ya vantima.
Swikongomelo swa AgriBEE i ku kondletela ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima eka xiyenge xa vurimi hi ku simeka migingiriko leyi katsaka Vantima va Afrika Dzonga eka swiyenge swa migingiriko ya vurimi na mabindzu hi ku fambisana na nkoka wa vurimi hinkwabyo hi ku;
Tlakusa ku fikelela ko ringana eku hoxeni xandla hi Vantima eka xiyenge hinkwaxo xa vurimi;
Aviwa ka misava ku nga yi nghohe no nyika vun?winyi eka van?wa-mabindzu, ku lawula, mintirho ya vuswikoti na mafambiselo ya mabindzu ya vurimi laya nga kona na lamantshwa;
Tshunxa vuswikoti hinkwabyo bya mabindzu na nkoteko wa Vantima eka xiyenge;
Kondletela ku cinca ka swivumbeko eka tindlela ta nseketelo wa vurimi na migingiriko ya nhluvukiso ku pfuna Vantima va Afrika Dzonga eka vun?winyi, ku tumbuluxa, ku hoxa xandla eka vufambisi bya mabindzu ya swa vurimi;
Tlakusa no vuyisela xichavo eka Vantima va Afrika Dzonga eka xiyenge;
Engetela xiphemu lexi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu man?wana va nga va ka na vin?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona ya vurimi na lamantshwa, va engetela ku fikelela eka migingiriko ya ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
Engetela xiphemu lexi Vantima vaxisati, vatsoniwa na vantshwa va nga va ka na vun?winyi no fambisa mabindzu laya nga kona ya vurimi na lamantshwa, va engetela ku fikelela eka migingiriko ya ya ikhonomi, miako na vuleteri bya vuswikoti;
Nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya ku fikelela migingiriko ya ikhonomi ya vurimi, misava, miako ya vurimi, vun?winyi na vuswikoti.
SWIKOMBISO SWO NYIKA MATIMBA
Swikombiso leswi swa tirha eka mabindzu hinkwawo eka xiyenge xa vurimi handle ka xiyenge xa vurimi xa tiSMME lexi nga ta wela ehansi ka nongonoko wo hambana lowu nyikiwa hi Khodi ya Matikhomelo ya Kahle ya SMME.
Swikombiso swo nyika Matimba swi longoloxiwile ku ya hi nkombo wa timhaka ta nkoka eka ku Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima, tanihi leswi boxiweke eka Khodi ya Matikhomelo ya Kahle:
Mafambiselo ya Vulawuri
Ndzingano wa Mintirho
Nhluvukiso wa vuswikoti
Ntsakelo wa maxavelo
Nhluvukiso wa mabindzu
Vuvekisi bya Mabindzu ya Vaaki
Hi ku landza Pulani ya Maendlelo ya Vurimi bya Afrika Dzonga, xivono xa mhaka leyi i ku tlakusa ku fikelela ko ringana eka ku hoxa xandla eka swivandla swa vurimi eka xiyenge hinkwaxo; ku phakela misava ku nga yi hi nghohe na vun?winyi bya mabindzu; no tshunxa vuswikoti byo va n?wa-mabindzu eka xiyenge.
AgriBEE i masungulo eka goza ro leha ro kurisa na ku tisa mphikizano eka xiyenge xa vurimi. Migingiriko ya AgriBEE na maendlelo swi fanele ku kongoma eka ku tumbuluxa mabindzu yo humelela no tiyiseleka eka xiyenge xa vurimi.
Vahoxi va xandla eka xiyenge va ta tirha ku kongomana na ku tumbuluxa na masimekelo ya ku hambana ka vun?winyi bya mabindzu hi ku seketela AgriBEE.
Swiyenge hinwaswo swa vahoxi va xandla swi fanele ku tinyiketela ku kuma nseketelo wa timali lowu ringaneke ku vona leswaku ku na ku tumbuluxiwa ka mabindzu ko humelela no tiyiseleka.
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku: -
Yisa emahlweni ku hoxa xandla ka Vantima eka mabindzu laya nga kona na lamantshwa hi ku tirhisa ku tsakela ko ringana. Leswi swi katsa ku avelana swikimi swo ringana na ku hlanganela ka muxaka wun?wana na vatirhi va le mapurasini na van?wa-mabindzu van?wana va Vantima.
Bonasi na minkuntlunyo leyi nyikiwaka (vun?winyi, ku xavisa nhundzu, nkoka wa ntswalo na timfanelo to vhota) swi ta tirhisa u yisa emahlweni vun?winyi bya Vantima eka xiyenge xa vurimi.
Xavisa nhundzu ya bindzu ra vurimi eka van?wa-mabindzu va Vantima eka maxaviselano ya kahle. Maxaviselano ya kahle ya ta hetelela ya tumbuluxa bindzu ro tiyideleka na/kumbe swivandla swa bindzu eka van?wa-mabindzu va Vantima na le ku hundziseriweni ka vuswikoti na/kumbe ntalo wa ntshovelo eka van?wa-mabindzu va Vantima.
Mfumo wu tiboha ku:-
I swa nkoka ku tirhana kahle na ku cinca ka misava ku endlela leswaku ku va na ntshamiseko wa matiko xikaya no va na ntiyiso eka makete. Endlelo ro nyika matimba ya ikhonomi eka vurimi bya Afrika Dzonga ri sungula hi ku antswisa ku fikeleleka ka misava no nyika timfanelo ta misava ek avanhu na tindhawu laha leswi swi nga ri ki kona.
Xikongomelo lexi vekiweke hi mfumo xo Hundzuluxa Misava i 30% ya misava ya vurimi (xik. Khale ka ?Mapurasi yo rima ya valungu?) hi 2024, leswi ka ha ri xikongomelo xa RDP lexi vekiweke no pfumelelana hi vahoxi va xandla hinkwavo hi 1994.
Vurimi bya ntshovelo byo tiyiseleka lebyi tirhiseriwaka masimu byi fanele ku vona leswaku byi landzelela tipholisi na Milawu ya vurimi leswi faneleke. Ku fanele ku endliwa tidyondzo ku nyika masungulo ya xisayense eka ku hluvukisa misava (leswi swa ha vuriwaka Nawu wa Mafambiselo ya Ntshamiseko wa Swikumiwa).
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tiboha ku: -
Xavisela van?wa-mabindzu va Vantima masimu ku ya maxaviselo ya makete hi ku tinyiketela (Vun?winyi).
Ku engetela eka nxaviselano wa misavi, vumaki lebyi tiyeke byi tiboha ku lombisa mapurasi eka van?wa-mabindzu va Vantima ku ya hi maxaviselanelo laya pfumeleriwaka. Maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya ta hetelelela ya tumbuluxe mabindzu laya nga na ntshamiseko na/kumbe swivandla swa mabindzu eku hundziseriweni ka vuswikoti bya mabindzu na/kumbe vuswikoti bya ntshovelo eka van?wa-mabindzu va Vantima (Nhluvukiso wa mabindzu).
Ku engetela eka ku xavisiwa no lombisa mapurasi, vumaki lebyi tumbuluxiweke byi tiboha ku endla leswaku ku va na misava ya vurimi eka vatirhi va le mapurasini (Vuvekisi bya mabindzu ya vaaki).
Nghenisa xandla hi ku tirhisa minongonoko leyi nga kona ku engetela ku fikelela no xava misava ya vurimi hi Vantima va Afrika Dzonga;
Xava misava ya vurimi ya kahle leyi taka eka makete eka ku ava misava;
Tirhisa misava ya vurimi ku tlhelela eka mfumo ku ya hi varimi lava kolotaka leswaku yi phakeriwa hi ku lombisa swa nkarhi wo leha (xik. ku lombisa eka malembe ya 99) exikarhika swin?wana;
Tlakusa mafambiselo ya ntshamiseko no tirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko.
MAFAMBISELO YA VULAWURI
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketela ku: -
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima eka swiyimo swa huvo;
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima eka vufambisi bya le henhla;
Tlakusa ku hoxa xandla hi vavasati va Vantima eka huvo na swiyimo swa vufambisi bya le henhla.
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima tanihi Swirho swo Tiyimela leswi nga ri ki swa Huvo ya vufambisi ku fikelela minkutlunyo ya bonasi.
NDZINGANO WA MINTIRHO
Swikongomelo swa ndzingano wa Mintirho na Nhluvukiso wa Vuswikoti swi fanele ku fikeleriwa ku ya mpimo wa Ndzingano wa Mintirho na Milawu ya Nhluvukiso wa vuswikoti.
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku:-
Thola Vantima eka swiyimo swa vufambisi swa le henhla, xikarhi na le hansi;
Thola Vantima va xisati eka swiyimo swa vufambisi swa le henhla, xikarhi na le hansi;
Thola vatsoniwa lava nga na vuswikoti lebyi faneleke na vantshwa ku fikelela minkutlunyo ya bonasi;
NHLUVUKISO WA VUSWIKOTI
Ku cinca loku humelelaka emisaveni hinkwayo ku lava leswaku switirhisiwa swo tala swi fanele ku hlengeletiwa eku kuriseni ka ntalo wa vanhu lava nga kona hi ku vekisa eka vanhu, ndzingano wa ntirho, nhluvukiso wa vuswikoti na ku cinca ka mavandla. Ku koteka ka mabindzu eka swilaveko swa vurimi ku tiyiseleka eka ntshovelo na swiyimo swa le henhla swa van?wa-mabindzu, ku tinyiketela ka nkarhi wo leha, switirhisiwa na vuswikoti. Mintlawa yo fana na vantshwa, vavasati na vatsoniwa ku ta va ku komngomaniwa na yona ehansi ka xiyenge lexi.
Mfumo wu tiboha ku:-
Nyika dyondzo ya le hansi na vuleteri. Leswi swi katsa vuleteri bya mahlayelo. Mfumo, hi ku tihrisana na tihuvo ta mfumo ta mavandla ya dyondzo na swiyenge leswi fanaka, swi fanele ku vona leswaku nkoka wa nyikiwa eka mavandla ya le hansi, ya le henhla na laha ku dyondzeriwaka mintirho;
Nyika vuleteri bya vurimi eswikolweni na tikholichi ta vurimi lebyi kongomaneke na swilaveko swa ajenda ya vurimi ya ku nyika matimba ya ikhonomi eka Vantima. Endlelo ro kongoma, ra vuleteri bya vurimi bya ximfumo leri nga ta lota varimi va vumundzuku ku titoloveta ku rima swi fanele ku tekeriwa enhlokweni;
Tlakusa vurimi tanihi ntirho naswona hi 2005 mfumo wu ta langutisa hi vuntshwa ntshikilelo wa xilaveko xa swiyenge swo thola eka xiyenge xa vurimi;
Rhangela no kondletela nongonoko wo karhi hi ku tirhisana na valawuri va dyondzo, minhlangano ya varimi na xiyenge xa vurimi xo ka xi nga ri xa mfumo ku langutisa hi vuntshwa dyondzo leyi nga kona na vuleteri ku endlela ku antswisa vuswikoti bya xithekiniki, van;wa-mabindzu na vufambisi eka Vantima lava ngeneleka xiyenge hi 2006;
Vona leswaku ku na ku nghenisiwa ka nhlayo yo vonaka ya Vantima ku suka eka xiyenge tanihi xitirhisiwa xa endlelo ra ntirhisano eka Mfumo ku langutisa swikongomelo swa mabindzu, mpfuneto wa xithekiniki, ku dyondzo tendzo na swivandla swa vuleteri.
Dyondzo ya ku hlaya yi fanle ku tlakusiwa no hlohloteriwa hi ku tirhisa minongonoko ya ABET.
Kondletela eka xiyenge hi ku angarhela mintirho ya xiphurofexini ya vantshwa na minongonoko yo letela, leyi kongomanaka na Vantima langa tirhiki na vanthwasi lava nga tirheki eka tidyondzo hinkwato, ku sungula hi 2005. Minongonoko yo letela yi fanle ku pasisiwa hi SETA kumbe vulawuri lebyi pfumeleriweke.
Tumbuluxa minongonoko ya vuleteri ya vatirhi va le mapurasini na va le mabindzwini eka vuswikoti lebyi faneleke bya xithekiniki na vufambisi
Vumaki bya Vurimi byi tiboha ku:-
Langutisisa mavangwa eka vuleteri bya swilaveko swa vatirhi ku tirhisana na no pfuna ku dyondzisa na mavandla ya swa dyondzo ku pfumelela vatirhi ku kuma vuswikoti na vuleteri bya mintirho,
Endla switirhisiwa swi va kona ku nyika vuleteri byo dyondzela ntirho, ku nghena entirhweni hi xikongomelo xo dyondza (internship) na miako ya vuleteri swa van?wa-mabindzu lava tshembhisaka.
Vona leswaku ku na ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi nyikiwaka hi Xibalo xa Vuswikoti eka Xiyenge lexi faneleke xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri (AgriSETA, Wholesale na Retail SETA, na FoodBev);
Seketela vavuyeriwa va misava na van?wa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu leri nga na ntshamiseko hi ku tirhisa ku hundzisela vuswikoti byo fikelela minongonoko ya vuleteri.
NTSAKELO WA MAXAVELO
Ku humelela ka ku tinyiketela ka AgriBEE ku hlohloteriwa hi ku xava na vuxaka bya kontiraka eka nkoka wa xiyenge hinkwaxo ku ya hi Nawu wa BBBEE.
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketele ku:-
Tiva no simeka maendlelo ya maxavelo na tipholisi ku fikelela swikongomelo swa AgriBEE;
Nyika xiviko lembe na lembe eka timali leti tirhisiweke eka BBBEE;
Nyika ku ya emahlweni, Vantima na tiSMME leti tsakelaka vaphakeri ku katsa na mphakelo wa mintirho na nhundzu;
Mfumo wu tinyiketela ku: -
Fananisa mintolovelo ya maxavelo na AgriBEE loko ku xaviwa nhundzu na mphakelo ku suka eka xiyenge xa vurimi;
Nyika Vantima na tiSMME xiyimo xa mphakelo lexi tsakeriwaka ku katsa mphakelo wa mintirho na nhundzu;
Tiva, ku swi veka emahlweni, no kongomana na van?wa-mabindzu va Vantima na tikhamphani eku nyikeni tithendara na tinkontiraka na xiyenge xa vaaki.
Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu hinkwayo na swipimelo swin?wana leswi nga kona ku hlohlotela ku fikelela swikongomelo swa BBBEE.
NHLUVUKISO WA MABINDZU
Mintirho ya nseketelo yo fana no fikelela timali, miako, mahungu na maendlelo ya vutivi, i khokho ya migingiriko ya matimba ya ntshamiseko.
Vumaki bya Vurimi byi tinyiketela ku:-
Tiyisisa no hatlisisa nhluvukiso wa matirhelo na vuswikoti bya timali bya mabindzu ya vantima;
Nyika vuleteri, ku fikelela swiringanyeto, xkweleti, miako, timakete, thekinoloji no engtela mintirho;
Yisa swiringanyeto swa nkoka eka nhluvukiso wa mabindzu, leswi hlamuseriwaka tanihi ntswalo wa tiphesente ku nga si nghena xibalo, ku tsakela no avanyisiwa tanihi xitirhisiwa xa mapimelo;
Mfumo wu tinyiketela ku:-
Vona leswaku ku na ku tumbuluxiwa ka mbango wo koteka ku seketela vurimi;
Ya emahlweni na masimekelo ya Nongonoko wa Nseketelo wa Vurimi byo Twisiseka na minongonoko yin?wana ya mfumo;
Simeka MAFISA na switirhisiwa swin?wana swa timali swa mfumo ku yisa emahlweni nhluvukiso wa mabindzu;
Tumbuluxa Ntirhisano wa Vaaki na swiyenge swo Tiyimela ku antswisa mphakelo wa mintirho.
VUVEKISI BYA MABINDZU YA VAAKI (CSI)
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tiyimisela ku:-
Hoxa xandla eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko ya vaaki, xikombiso, kambe ku katsiwa:
Tindlu ta kahle, ku katsa ku kuma mati laya tengeke, mbhasiso na gezi.
Miako ya swihungasi xikan?we n madurhelo eka mhaka leyi.
Nhlayiseko wa rihanyu na mintirho leyi fambelanaka.
Fikelela swilaveko swa ntleketlo wa vatirhi na lava va va hlayisaka, ku fana na swo famba ku ya etikliniki na swibedlhele, ntleketlo wa switshoveriwa swa vatirhi ku ya emakete, na swin?wana.
Masimekelo ya swikimi swo tshika ntirho na swa mafu.
Vekisa na nseketelo wa swikolo emapurasini.
Nghenelela eka ku hoxa xandla ko angarhela eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko yo karhi ya vumaki.
Ku endla leswaku misava ya vurimi yi va kona eka vatirhi va le mapurasini.
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke ya tinyiketela ku:-
Hoxa xandla eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko yokarhi ya vumaki, xikombiso, kambe ku katsiwa:
switirhisiwa swa dyondzo swa muganga; minongonoko ya dyondzo leyi kongomaneke na ku tlakusa vumaki bya vurimi; na tibasari ku hlohlotela vadyondzi ku dyondzela vurimi.
minongono yo letela ya muganga leyi kongomaneke nanhluvukiso wa vuswikoti eka lava nga tirheki na ABET.
minongonoko ya nhluvukiso eka vantshwa na mintlawa yin?wana.
minongonoko eka tiphurojeke ta nhlayiso; minongonoko ya muganga yo basisa na nhlayiso wa mbangu wa ntumbuluko.
minongonoko yo tumbuluxa mintirho eka vurimi na swiyenge leswi fambelanaka na bindzu leri.
hluvukisa minongonoko yo hluvukisa titalenta tintshwa eka vutshila na mfuwo.
tikliniki ta muganga na minongonoko ya rihanyu ra muganga.
minongonoko ya nhluvukiso wa mintlangu.
TIMHAKA TO ENGETELA LETI RINGANYETIWEKE HI KOMITI YA VURHANGERI
MASIMEKELO
Loko ntwanano wa swiletelo swa AgriBEE na karata ra minkutlunyo ra xiyenge swi fikeleriwile, nkarhi wa malulamiselo wu ta laveka ku kondletela masimekelo eka swiyimo hinkwaswo (Xifundzha, Xiyenge-ntsongo na swiyimo swa muganga) no hetisisa swipimelo swa swilaveko swa vanghenisi va xandla hinkwavo.
Masimekelo ya fanele ku andlariwa hi malembe mambirhi kutani 2007 ku va lembe ro sungula loko swikombiso hinkwaswo swi ta pimiwa hi ku hetiseka. 2007 yi ringanyetiwaka hikuva yi kotlana na nhlayo wa swa vurimi lowu landzaka. Swi ta tlhela swi pima leswi hlayisiweke eka mahungu ya rixaka. Kwalaho lembe ra 2005 ri fanele ku tekiwa tanihi lembe leri kombisaka laha xiyenge xi nga kona mayelana na ku tiya ka mpimo.
Nkarhi wa mpimo wa lembe ra vukhume wa AgriBEE wu sungula hi 2007 ku ya eka 2017. Malembe mambiri yo sukela sweswi na 2007 ya tekiwe tanihi nkarhi wa masungulo.
Ndzawulo yi nyiketile pulani ya masimekelo yo twisiseka leyi nga ta katsa endlelo ra vutihlanganisi byo twisiseka ku kongomisiwa eka tindhawu ta matiko xikaya.
KU VALANGA, KU KAMBELA NA MAVIKELO
Eka rimba ra tsalwa leri valangaka BEE yo anama na tikhodi ta matirhelo ya kahle swi ya hi Nawu wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima. Komiti ya Vurhangeri yi ringanyeta leswaku:
Vandla rin?wana na rin?wana eka xiyenge ri tinyiketela ku paluxa hinkwaswo no nyika xiviko [eka xiviko xa lembe], ndzima eka ku fikelela ku tinyiketela. Xiviko xa lembe xo sungula xa muxaka lowu xi ta va xa lembe ximali ra 2005.
Tindhawu to karhi ta mavikelo ti ta katsa swilo hinkwaswo swa nkombo swa mimpimo.
Tindhawu to valanga no kambela ti ta tumbuluxiwa ku langutisana na mapimelo, ku fana a minkarhi leyi faneleke. Loko ku pfumala mahungu yo tshembheka, swikombiso swa mapimelo ku fanele ku twananiwa hi swona. Endlelo ri fanele ku bohiwa ku fambelana na swipimelo swa AgriBEE eka nkarhi wa ku hlaya ku endlela ku kuma swipimelo leswi lavekaka eka nhlayo wa rixaka. Huvo na yuniti ya AgiBEE ya DoA swi ta endla mbalango.
Huvo ya Tsalwa ra timfanelo ya AgriBEE
Milawu ya masungulo ?
Huvo yi ta tumbuluxiwa tanihi hi huvo yo tiyimela leyi nga na ntirho wo langutisa masimekelo ya tsalwa ra timfanelo.
Huvo yi ta hlamusela timhata ta milawu naswona, ngopfu-ngopfu fambisa ku langutisa hi vuntshwa no teka swiboho; naswona loko ku ri na ku cinca ka switirhisiwa ku ya hi xiyimo kumbe laha tsalwa ra timfanelo ri nga ta simekiwa kona, yi ta teka xiboho xa loko swikongomelo na tindlela ta masimekelo ta ha tshamisekile, naswona loko swi nga ri tano, ti fanele ku hambana njhani.
Ku ta va na ndzingano exikarhi ka vayimeri va minhlangano ya vumaki na van?wana hinkwavo eka Huvo. Huvo yi fanele ku kombisa ku tsakela ka vayimeri hinkwavo va minhlangano.
Swiboho swa Huvo swi ta tekiwa tanihi leswi ku twananiweke hi swona eka mhaka yin?wana na yin?wana, Huvo a yi swi koti ku fikelela ntwanano, ku ta va ndlela yo ololoxa nkwetlembetano eka Huvo hi mintwanano yin?wana eka Huvo, kumbe hi ku yisiwa eka vuahluri.
Swikongomelo swi fanele ku langutisiwa hi vuntshwa eka malembe manharhu man?wana na man?wana naswona magoza yo lulamisa hi nkarhi wo hlayela lowu taka. Ku langutisa hi vuntshwa na swpimelo swi fanele ku ya emahlweni eka nkarhi wa malembe manharhu, 2010, 2013, 2016 laya fambelanaka na nkarhi wa nhlayelo eka 10 ra malembe ya nkarhi wa AgriBEE.
Nkambisiso wo twisiseka wu fanele ku endliwa endzhaku ka ntlhanu wa malembe hi 2012 naswona kun?wana hi 2017.
MIMBUYELO YA PHOLISI NA MINONGONOKO
Hi ku langutisa tindlela ta ikhonomi ek axiyenge, nghenelo ro hlanganisiwa ri fanele ku kongoma hi le ka mintlawa ya nhundzu/vumaki na swa xifundzha na tiNGO/tiCBO.
Tipulani ta nhundzu/vumaki na tipulani to hlengela ta masimekelo ti sunguriwile naswona ta kamberiwa. Ndzima yi nonokile hi xivangelo xa ku hlanga-hlangana no tindlela to ka ti nga fanieka ntlawa wun?wana na wun?wana. Nghenelo ri fanele ku tekiwa ku tiyisisa endlelo leri sunguriweke.
NXAXAMELO
kondleteriweke ku suka eka ?Mpfapfarhuto wa Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle?
Xiyimo xo Kambela lexi Pfumeleirwaka ? swi vula nkambelo wa nhundzu, ku Tsakela ka Ikhonomi, Bindzu kumbe xitirhisiwa xin?wana kumbe xitirhisiwa lexi faneleke ehansi ka Xitatimende lexi tekiweke ku ya hi maendlelo ya ku kambela leyi yimelaka ntolovelo wa makete wa xiyimo ku ya hi ntumbuluko xikan?we na xiyimo xa nhluvukiso wa nhundzu, Ntsakelo wa Ndzingano kumbe Bindzu leri kamberiweke;
Nawu? swi vula Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima;
Mabindzu laya Hlanganeke? swi vula Bindzu handle ka Bindzu leri pimiweke leri ku ya hi Mpimo wa Bindzu ri hetisiseke Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka;
Xiyimo xa BEE ? swi vula nkatsakanyo wo landzelela;
BEE? swi vula ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima;
vadyuharhi va vantima? swi vula vantima lava dyuhaleke tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Vadyuharhi;
mintlawa ya vantima yo hlawuriwa? swi vula vatirhi va vantima, vantima lava nga tirheki , vantshwa va vantima, vadyuharhi va vantima, vatsoniwa va vantima na vantima lava tshamaka eka matiko xikaya;
vatsoniwa va vantima? swi vula vantima lava enerisaka tindlela ta nhlamuselo ya ?munhu la nga mutsoniwa? keswi vekiweke eka ndzimana ya 5.1 ya ?khodi ya matikhomelo ya kahle ya matholelo ya munhu la nga mutsoniwa? (tanihi leswi cinciweke kumbe ku siviwa nkarhi na nkarhi) leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 54 (a) xa Nawu wa Ndzingano wa Mintirho;
vantima lava nghenelaka ro sungula? swi vula Muhoxi wa xandla wa muntima (laha swi katsaka ku nga ri na swipimelo, Muhoxi wa xandla wa muntima eka Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela) loyi a nga na ku tlula ka 5% wa ntsengo wa Timfanelo to vhota na ku Tsakela ka swa Mabindzu eka Bindzu leri pimiweke leri hi nkarhi wo xaviwa, Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu leri pimiweke, wu hetisise nxaviselano lowu fanaka ku nga langutiwe Bindzu rin?wana, leswi loko swi hlanganile swii nga na nkoka wa R20,000,000.00 lowu pimiwaka ku ya hi xiyimo xo kambela lexi pfumeleirwaka ;
vantima? tanihi leswi swi tirhisiweke eka xitatimende, ri na nhlamuselo leyi fanaka na leyi hlamuseriwaka eka Nawu, ntsena loko yi ri na swipimelo eka munhu loyi a nga muaka-tiko wa Riphabliki ra Afrika Dzonga hi ku velekiwa, kumbe hi rixaka xikan?we na munhu la kumeke vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko ku nga si fika siku ra ku sungula ka Vumbiwa bya Nkarhinyana;
vantima lava nga tirheki ? swi vula vantima lava nga tirheki, lava nga bohiwiki hi nawu ku ya dyondza eka mavandla ya dyondzo naswona lava nga yimelangiki ku tekiwa eka mavandla ya dyondzo ya le henhla;
vavasati va vantima? swi vula vantima lava ku nga vavasati;
vatirhi va vantima? swi vula vantima lava ku nga vatirhi tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka Nawu wa Ndzingano wa Mintirho;
vantshwa va vantima? swi vula vantima lava va nga vantshwa tanihi leswi hlamuseriwaka hi Nawu wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka;
Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela? swi vula munu wa nawu, nkwama kumbe nhlangano wa swa nawu wa vanhu lowu nga na xicono xo kondletela ku hoxa xandla ka munhu wo karhi eka ku vuyeriwa ku suka eka vun?winyi hi xikimi xexo kumbe munhu la siveke un?wana eka Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu. Ku yelana na nhlamuselo leyi, tinhlamuselo to engetela leti landzelaka ta Vun?winyi bya xikimi byi nyikiwile:
a ?Xikimi xo Hangalasa? swi vula Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela laha ku angarheriwaka vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wo angarhela wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa va faneriwa hi ku amukela mimbuyelo ku suka eka Xikimi leyi hakeriwaka ku suka eka ku Tsakela ka Ikhonomi leswi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka un?wana eka xikimi; na b ?Xikimi xa Mbuyelo? swi vula Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela laha masungulo yo angarhela ya ku tlula 50 wa vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa yi nga na xikongomelo xo vuyeriwa ku suka eka Ntsakelo wa Ikhonomi leyi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka un?wana eka xikimi ku nga ri na tihakelo leti kumekaka ku suka eka ku Tsakela ka Ikhonomi;
Nawu wa Mabindzu? swi vula the Nawu 69 wa 1984 wa Mabindzu, tanihi leswi wu cinciweke;
Tikhodi? swi vula Tikhodi hinkwato ta Matikhomelo ya Kahle leti humesiweke ku ya hi xiyenge x 9 xa Nawu, ku katsa ku pfumaleka ka xipimelo xa Xitatimende;
Nawu wa Tikhamphani? swi vula Nawu 61 wa 1973 wa Tikhamphani; tanihi leswi wu cinciweke;
Vumbiwa? swi vula Nawu wa 108 wa 1996 wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, tanihi leswi wu cinciweke;
Swilo? swi vula nkoka wa mapimelo kumbe swilo swa nkoka swa leswi landzelelaka BEE leswi hlamuseriwaka eka Xitatimende;
Nawu wa Ndzingano wa Mintirho? swi vula the Nawu 55 wa 1998 wa Ndzingano wa Mintirho, tanihi leswi wu cinciweke;
Bindzu? swi vula munhu/vanhu lava fambisaka bindzu kumbe ntirho wa xiphurofexini laha Riphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko swi hlamuseriwa hi ndlela yin?wana, Mabindzu ya katsiwa, ku nga ri na swipimelo, Bindzu leri pimiweke na Mabindzu laya Hlanganeke;
Ntsakelo wa Ndzingano? i thema leri tirhisiwaka ku vulMfanelo wa Muhoxi wa xandla ku amukela ku Tsakela ka Ikhonomi no tirhisa Timfanelo to vhota eka Bindzu ntsena loko swi nyikiwile, ku fika eka xiyimo xa leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya 9 ? 13 leyi nyikaka nhlamuselo yoya emahlweni eka xivumbeko xa Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu handle ka khamphani leyi nga na nkavelo wa timali, swihlawulekisilesiw swi fanele ku hlayiwa xikan?we na nhlamuselo leyi mayelana na mabindzu. Ngopfu-ngopfu yi nga katsi nhlamuselo ya Ntsakelo wa Ndzingano leyi ku nga xitirhisiwa lexi endliweke ku kondletela ku hakeriwa hi Muhoxi wa xandla kumbe Bindzu leri kolotaka.
Ntsakelo wa Ndzingano wo karhi? swi vula Ntsakelo wa Ndzingano wihi na wihi lowu khomiweke hi:
a xirho xa mfumo;
b nkwama wa vumundzuku, nkwama wa mudende kumbe nkwama wo tshika ntirho, tanihi leswi yi hlamuseriwaka eka Xedulu xa 2 xa Nawu wa Xibalo; kumbe c khamphani leyi nga na swipimelo swa nkoka leswi nga ri ki swa Xikimi xa Vun?winyi xo Angarhela;
Ku TirhisMfanelo wo Vhota? swi vula Mfanelo wo Vhota wa Muhoxi wa xandla lowu tirhisiwaka hi ku hetiseka ku nga ri na xipimelo eka mfanelo wolowo. Ku papalata ku kanakana, laha Muhoxi wa xandla wa muntima a nga na Mfanelo wo Vhota eka Bindzu leri pimiweke kumbe Mabindzu laya Hlanganeke ya:
a ku pfumala ka mpfumelelo wo va na Mfanelo wo Vhota hi xivangelo xa xiyimo lexi fambelanaka na swipimelo leswi Muhoxi wa xandla a nga kumaka Ntsakelo wa Ndzingano laha Timfanelo to vhota a ti seketeriwa ha kona kumbe ku nyikiwa ka ntwanano wohi kumbe wihi lowu hetisisiweke exikarhi ka Vahoxi va xandla eka bindzu leri pimiweke, kutani Muhoxi wa xandla u ta va a fanerile eka swikongomelo swo pima ehansi ka Xitatimende ku va u nga ri na Timfanelo to vhota;
b sivela ku thola valawuri ku thola n?winyi wa eka xiyimo lexi fanaka eka Bindzu laha a tiphinaka hi Timfanelo to vhota eka nhlayo ya ntsengo pro rata eka ku faneriwa hi Timfanelo to vhota, kutani Muhoxi wa xandla yoloye u ta faneriwa hi swikongomelo swa mpimo ehansi ka Xitatimende lexi ku va a nga vi na ku Tirhisa Timfanelo to vhota.
Nawu wa Xibalo? swi vula Nawu wa Xibalo wa 58 wa 1962, tanihi leswi wu cinciweke;
Huvo ya Vumaki? swi vula xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo xa huvo ya vumaki byo Tiyisisa leyi tlakusaka nhluvukiso no hlayisa nkoka wa le henhla na mphakelo wa BEE wo tshembheka hi ku yisa emahlweni dyondzo na vuleteri swa xiphurofexini, xiringanyeto xa ntolovelo wa kahle wa maendlelo ya bindzu, ku tlakusiwa ka khodi ya matikhomelo ya vumaki, masimekelo swivilelo swa vumaki hi ku angarhela laya humelerisaka matikhomelo yo tshinya ya xiphurofexini, ku yisa emahlweni ko tihlanganisa eka pfhumba ra vumaki byo angarhela hi mhaka ya masimekelo na ku yisa emahlweni nhluvukiso wa Swiyimo swo Tiyisisa na ku tihlanganisa ko aka loku yaka emahlweni na mfumo naswona leswi amukeriwaka hi Holobye. Ku papalata ku kanakana, ku endlela leswaku Huvo ya Vumaki yi tekeriwa enhlokweni hi Holobye, yi fanele ku pfumelela vanhu valavo lava yimelaka Holobye na Huvo ya Pasisa tanihi leswi Holobye a nga ta swi bohisa xiswona;
Vumbiwa bya Nkarhinyana? swi vula Nawu 200 wa 1993 wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga;
Bindzu leri pimiweke? swi vula Bindzu leri nga pimiwaka ehansi ka Xitatimende lexi no ka ri nga katsi Mabindzu laya Hlanganeke;
Nawu wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka? swi vula Nawu wa 19 wa 1996 wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka, tanihi leswi wu cinciweke;
Nkoka wa Ndzingano wa Muholo? swi vula nkoka wa switirhisiwa leswi Ntsakelo wa Ndzingano wa Muhoxi wa xandla wa muntima wu fanaka na Bindzu leri pimiweke (ku katsa xipimelo, nkoka wo Tsakela ka Ikhonomi lowu amukeriweke ku sukela hi siku leri ku xaviweke switirhisiwa) endzhaku ko susa nkoka wa timfanelo ta xiyenge xa vunharhu lexi nga va ka kona ehenhla ka Muhoxi wa xandla wa muntima tanihi mbuyelo wa ku xaviselana koloko (ku nga katsiwi xipimelo, nkoka wa ntswalo hinkwawo lowu hakeriwaka ku ya hi ku xaviselana koloko) lowu pimiwaka tanihi phesente ya nkoka wa ntsengo wa Bindzu leri pimiweke, minkoka hinkwayo leyi endliweke ku ya hi Xiyimo xo kambela lexi pfumeleirwaka ;
Vun?winyi byo Hetiseka? swi vula vuxaka eka ku Tsakela ka Ikhoni kwihina kwihi ka Muhoxi wa xandla loyi a nga muntima, ku tshunxiwa loku heleleke ka Muhoxi wa xandla yoloye ku suka eka xiyenge xa vunharhu xa swa nawu kumbe timfanelo ta swa bindzu leti endliweke ku tirhela munhu wihi na wihi handle ka Muhoxi wa xandla kumbe ku khomiwa, ku alela ku tiphina hi Muhoxi wa xandla eka mimbuyelo ya Ku Tsakela ka Ikhonomi yeleyo, ku nga va hi ku angarhela, kumbe ku tsakela ka nkarhi wo karhi, kumbe nkarhi wo karhi, kumbe ku fikela kumbe ehenhla ka loko ku humelela swin?wana swa leswaku timfanelo ta xiyenge xa vunharhu sweleswo swi tumbuluxiwe eku sunguleni tanihi leswi a swi vula ku humelela eka ku hakeriwa ka maili yo lombisa kumbe eka malulamiselo ya timali laya fanaka/ringanaka laya hakeriwaka Muhoxi wa xandla hi xikongomelo xo fikelela Ntsakelo wa Ndzingano lowu timfanelo ta xiyenge xa vunharhu ti namarhetiweke;
Xikoxo xa Muhoxi wa xandla? eka vundzeni bya Xitatimende, swi vula xikoxo xihi na xihi xa tihakelo leti Muhoxi wa xandla a tiphinaka mayelana na Bindzu leri pimiweke hambi loko xikoxo lexi a tiphina eka bindzu rin?we kumbe yo tala;
Muhoxi wa xandla? swi vula munhu la nga na ?Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu;
Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke? swi vula Bindzu leri ringaneleke ku pimiwa ehansi ka mpimo wa Bindzu Leritsongo, ku ya hi nhlamuselo leyi kumekaka eka khodi ya 000, xitatimende xa 001, naswona ku nga a ya le xikarhi, leyitsongo kumbe Bindzu leritsongo tanihi leswi swi hlamuseriwaka eka nawu wa 102 wa 1996 bindzu leritsonga ra rixaka, tanihi leswi wu cinciweke;
Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka? swi vula ku xavisiwa ka bindzu/kumbe nhundzu ku suka eka Bindzu leri pimiweke ku ya eka Mabindzu laya Hlanganeke. Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka wu nge katsiwi ehansi ka Xiyenge xa Nhluvukiso wa mabindzu wa Mpimo wa ntolovelo. Ku engetela, ku endlela leswaku ku xaviselana koloko ku tekiwa tanihi Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka, ku fanele ku landzelela swilaveko leswi landzelaka:
a maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya fanele ku tumbuluxa bindzu leri tshamisekeke na/kumbe swivandla swa bindzu eka vantima na le ka ku hundzisela vuswikoti na/kumbe ntalo wa ku humelerisa eka vantima; na b the Mabindzu laya Hlanganeke ku suka eka maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya fanele ku va Mabindzu laya heleleke eka mfanelo wa wona, ku fana na, ku va eka minimamu:
i ku va na swipimelo leswi nga kanakaniseki leswi vekiweke ehenhla ka wona ku ya hi ku tiva tikhasimende ta wona; na ii ku va na tikhasimende na vaphakeri handle ka Bindzu leri nga ra maxaviselanelo laya pfumeleriwaka swi endliwile, na iii ku va na malulamiselo ya matirhelo yo yisa eka mabindzu man?wana hi Bindzu ro sungula lawa a ya nga hetisekangi hi ndlela leyi faneleke ;
Muhoxi wa xandla wa le Henhla eka BEE? hi xikongomelo xa Xitatimende lexi, i Xiyimo xo Sungula ku ya eka Xiyimo xa Vumbirhi xo Hoxa xandla eka BEE tanihi leswi hlamuseriwaka eka Khodi ya 000, Xitatimende xa 000;
Xikongomelo? swi vula swikongomelo leswi fambelanaka na tindlela to hambana eka mpimo wa vun?winyi eka ndzimana ya 7;
Xikongomelo? swi vula swikongomelo eka swilo swo hambana eka mpimo wa minkutlunyo;
Nkarhi wo Cinca? swi vula nkari exikarhi ka siku ro sungula ka Xitatimende lexi na siku leri swi nga ta nghenisiwa eka gazette hi Holobye tanihi leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya 26;
Nawu wo Lawula Nkwama wa Nhundzu? swi vula Nawu wo Lawula Nkwama wa Nhundzu wa 57 wa 1998, tanihi leswi wu cinciweke;
Xitifikheti xo Tiyisisa ? swi vula xitifikheti xa BEE lexi nyikiweke hi Vuyimeri byo Tiyisisa hi ku landza Tikhodi; na
Swiyimo swo Tiyisisa ? swi vula swiyimo swa minimamu leswi lavekaka ku suka eka Vuyimeri byo Tiyisisa ku endlela leswaku swi nghenisiwa eka gazette hi Holobye ku ya hi xiyenge xa 14 xa Nawu.
Mfanelo wo Vhota? mayelana na xirho xa Huvo, swi vula xiyimo xa vulawuri loku endliwaka hi munhu yoloye ehenhla ka swiboho leswi tekiwaka hi Huvo ya Mfanelo wo Vhota emavokweni ya vantima lava tirhaka eka Huvo swa hlamuseriwa tanihi phesente ya leswaku tivhoti teleto ti vumba ntsengo wa nhlayo ya vavhoti laha swirho hinwaswo swa Huvo swi nga na mfanelo wo hlangana eka Huvo;
Mfanelo wo Vhota? swi vula tivhoti leti loyi a nga na minkavelo a nga na mfanelo wo ti tirhisa eka nhlengeletano wa mani na mani wa lava nga na minkavelo ya khamphani kumbe timfanelo leti fanaka eka xivumbeko xihi nx xihi xa bindzu, ntsena loko a swihlawulekiso leswi nga le ka ndzimana ya 9-0 swi nyika nhlamuselo yo ya emahlweni ku endlela ku vumba Timfanelo to vhota eka Bindzu ku ga ri khamphani leyi nga na nkavelo, swihlawulekiso sweswo swi fanele ku hlkayiwa xikan?we na nhlamuselo leyi mayelana na Bindzu relero;
b munhu yoloye a ri exikarhi ka Bindzu na Muhoxi wa xandla yoloye, mfanelo wa Timfanelo to vhota wu lawuriwa hi xikombelo xa milawu lexi vekiweke eka tindzimana ta 82 na 85; na c Timfanelo to vhota leti endliwak hi ku yimela Muhoxi wa xandla hi munhu un?wana loyi a yimaka hi ku va yimela un?wana kumbe ku ya hi vurhumiwa, u ta tekiwa a fanerile ku va Muhoxi wa xandla;
Mpfapfarhuto wa KARATA RA MAPIMELO wa xikalo lexikulu xa AgriBEE
Ntiko
Xikombo
Xikomba Ntiko
Xikongomelo no kanela
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vantima
Xikongomelo xa 25% lexi tirhaka eka swirho swa vumaki lebyi tiyeke; hambi swi ri tano, 30% ya xikongomelo i ya xikongomelo xa Mfumo
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vavasati va vantima
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu eka leri vantima ri va faneleke
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu leri vavasati va vantima ri va faneleke
Ku Tsakela ka Ikhonomi eka Bindzu leri mintlawa ya vantima yo hlawuriwa ri va faneleke
Ku hava Swipimelo
Ku Tsakela ka Ikhonomi
% ya Xikongomelo
Lembe ra 1-2
% ya Xikongomelo
Lembe ra 3-5
% ya Xikongomelo
Lembe ra 6-8
na 100% ya Xikongomelo (Lembe ra 9-10)
Bonasi ku ya hi xiyimo xa ntlhanu wa tiphesente
Ku hoxa xandla ku fikelela 30% yo hundzisela misava
Nkutlunyo wa bonasi ku ya hi phesente yin?wana na yin?wana ya misava leyi hundziseriweke ehenhla ka 25% (vuhenhla bya 5%)
Mafambiselo ya Vulawuri
Ku Tirhisa Timfanelo to vhota hi vantima
Swirho swa Huvo leswi ku nga vantima
Muyimeri wa vulawuri byo tiyimela bya vantima (Bonasi)
Swirho swa Huvo leswi ku nga vavasati va vantima
Muyimeri wa le henhla wa wansati wa muntima
Muyimeri un?wana wa Vavasati va vantima
Muyimeri wa muntima un?wana
Vavasati va vantima lava nga vayimeri tanihi vayimeri van?wana
Ndzingano wa Mintirho (EE)
Nhlayo wa Nndzingano wa Mintirho leyi Pimiweke eka swiyimo hinkwaswo swa mintirho
COGP: Minkutlunyo ya bonasi yi ta nyikiwa eka mintirho ya vatsoniwa va vantima
Mpimo wa vavasati va vantima hi ku yimela swiyenge hinkwawo swa mintirho
Nhluvukiso wa vuswikoti1
Ku vekisa eka Nhluvukiso wa Vuswikoti (ku katsa xibalo xa nhluvukiso wa vuswikoti), tanihi phesente ya mahakelelo.
% yi ta tirhisiwa eka ku dyondzo yo hlaya ku fikela loko ku fikeleriwa xiyimo xa 80%.
Xiyenge lexi xi katsa minongonoko yo letela eka vatirhi va le mapurasini na van?wa-mabindzu va vantima.
Vanhu lava thoriweke tanihi lava tirhaka va ri karhi va dyondza ntirho (tanihi phesente ya vathoriwa)
Nseketelo wa vavuyeriwa va misava na Van?wa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu ro tshamiseka hi ku tirhisa vuswikoti byo hlawuleka eka minongonoko ya vuleteri leyi faneleke.
Minongono yo letela leyi faneleke tanihi leswi yi pasisiweke hi vulawuri bya SETA
Ntsakelo wa maxavelo2
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 1, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.35 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 2, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.25 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 3, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.10 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 4, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.00 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 5, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.80 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 6, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.60 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 7, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.50 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 1, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R0.10 eka R1 yin?wana na yin?wana leyi tirhisiwaka).
Nhluvukiso wa mabindzu
Ku nghenisa xandla loku hlengeletiweke ka nhluvukiso wa mabindzu eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke eka ntswalo ku nga si tekiwa xibalo, ntswalo na ku avanyisiwa eka ntlhanu wa malembe laya nga hundza kumbe 20% ya misava kumbe nhundzu leyi lombiweke vantima
% Lembe ro sungula na ravumbirhi
% Lembe ra vunharhu na ra vumune
% Lembe ra vuntlhanu na ra vutsevu
% Lembe ra vunkombo na ra vunhungu
% Lembe ra vunkaye na ra vukhume
Ku lombiwa ka misava kumbe nhundzu eka nkarhi wo leha
Ku lombiwa ku tlula 5 wa malembe
Nchumu lowu Saleke
Ku nghenisa xandla loku hlengeletiweke eka nhluvukiso wa vaaki na masungulo ya vumaki byo karhi eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke eka ntswalo ku nga si tekiwa xibalo, ntswalo na ku avanyisa eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke kumbe 10 % wa misava leyi nga ta tirhisiwa hi vatirhi va le mapurasini.
% Lembe ro sungula na ravumbirhi
% Lembe ra vunharhu na ra vumune
% Lembe ra vuntlhanu na ra vutsevu
% Lembe ra vunkombo na ra vunhungu
% Lembe ra vunkaye na ra vukhume
COGP: Ku hoxiwa ka xandla loku landzelaka ku ta tekeriwa enhlokweni eka minkutlunyo ya bonsai no tlakusa ku amukeriwa:
Ku letela; ku tirha u ri karhi u dyondza
Nhluvukiso wa vuswikoti bya nkoka lebyi lavekaka
Nhluvukiso wa vuswikoti lebyi pfumalaka ku ya hi Endlelo ra Nhluvukiso wa Vuswikoti bya Rixaka
Nhluvukiso wa vuswikoti ematiko xikaya
COGP: Tindhawu leti landzelaka ti fanele ku tekeriwa enhlokweni:
Ku tekela enhlokweni xiyimo xa Bindzu Leritsongo leri Ringanelekes (ku katsiwa hi ku tirhisa Mpimo wa Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke)
Mabindzu laya nga Katsiwangiki Lamatsongo (ku katsiwa hi ku tirhisa Mpimo wa Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke)
Antswisa ku amukeriwa eka ku tumbuluxiwa ka ntalo wa switshoveriwa swa laha kaya
Fambelana ka nhluvukiso wa mabindzu
